Chuyên đề 6: VĂN XUÔI KHÁNG PHÁP

Vấn đề 1: ĐÔI MẮT (Nam Cao)






A. CÂU HỎI:
* Vầng trán em vương trời quê hương Mắt em vời vợi buồn Tây Phương …” (Quang Dũng)
Câu 1: Lúc đầu, Nam Cao đặt tên cho thiên truyện ngắn của mình là “Tiên sư thằng Tào Tháo”, sau đổi là Đôi mắt. Căn cứ vào tác phẩm. Hãy giải thích tại sao Nam Cao lại đổi tên tác phẩm như vậy? Ý nghĩa của tên truyện Đôi mắt ?
* Gợi ý trả lời
Lúc đầu, Nam Cao đặt tên cho thiên truyện ngắn của mình là Tiên sư thằng Tào Tháo, sau lại đổi thành Đôi mắt. Tác phẩm được kết thúc bằng tiếng chửi yêu, đầy thán phục của nhân vật Hoàng khi nghe vợ đọc Tam Quốc ở cái đoạn Tào Tháo đánh Quan Công: “Tài thật! Tài thật! Tài đến thế là cùng! Tiên sư thằng Tào Tháo!”. Lúc đầu có lẽ tác giả đặt tên truyện là Tiên sư thằng Tào Tháo là do ông nhận ra được cái độc đáo của câu kết xuất thần này. Nhưng sau đó, khi đã ngẫm nghĩ lại, như chính Nam Cao viết trong nhật kí, ông “đặt cho nó một cái tên giản dị và đứng đắn hơn, Đôi mắt”. Như vậy cái tên Đôi mắt ra đời sau sự nghiền ngẫm của nhà văn, vừa giản dị vừa sâu sắc, thể hiện được chủ đề của tác phẩm. Đôi mắt là vấn đề cách nhìn, vấn đề quan điểm. Nam Cao gọi đó là cách “nhìn đời và nhìn người”. Cách nhìn ấy được thể hiện một cách cụ thể và sinh động, đầy ám ảnh nghệ thuật trong tác phẩm. Đó là cách nhìn nhân dân lao động, chủ yếu là người nông dân trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của một lớp trí thức văn nghệ sĩ.
Câu 2: Những tác phẩm của Nam Cao thường được xem như là tuyên ngôn nghệ thuật của tác
giả? Chú thích thời kỳ sáng tác. (HS tự soạn).
B. LÀM VĂN
Đề 1: “… Đôi mắt của Nam Cao được coi như là bản Tuyên ngôn Nghệ Thuật của thế hệ chúng tôi, hồi ấy…” (Tô Hoài). Phân tích tác phẩm để làm sáng tỏ nhận định trên.
* Gợi ý
1/ Đôi mắt thuộc số những tác phẩm mở đầu xuất sắc của nền văn xuôi Việt Nam sau cách
mạng tháng tám 1945.
Đọc Đôi mắt, đầu tiên ta nhận ra một mảng hiện thực thời kì đầu của cuộc kháng chiến gian
khổ. Vẫn chưa thấy Nam Cao, đột phá qua lớp vỏ hiện thực, ta nhận ra tầng ngầm tâm trạng của một thế hệ trí thức văn nghệ sĩ hồi ấy. Vẫn chưa thực sự thấy Nam Cao. Phải đào đến lớp thứ ba, ta mới bắt gặp tầng tư tưởng, tức là tầng ý nghĩa nhân sinh mà nhà văn muốn gửi gắm trong tác phẩm. Ấy là vấn đề “đôi mắt”, vấn đề nhận đường, vấn đề xác định cái nhìn đúng đối với nhân dân và kháng chiến. Nhà văn Tô Hoài nhận xét rất đúng rằng: “Đôi mắt là tuyên ngôn nghệ thuật chung của lớp văn nghệ sĩ lúc bấy giờ”.
2/ Như vậy, Đôi mắt cơ bản là một tác phẩm luận đề, nó muốn đề xuất, tranh luận một vấn đề thuộc về cách nhìn, về lập trường quan điểm, về nhân sinh quan và thế giới quan. Tính hấp dẫn của vấn đề mà Đôi mắt đặt ra đã hút nhiều cây bút phân tích tác phẩm này lao vào cuộc luận chiến tư tưởng, say mê khai thác cái nhìn đúng của Độ, cái nhìn sai của Hoàng, biết bài bình luận văn chương thành bài kiểm điểm tư cách công dân. Đúng là có một nhà tư tưởng Nam Cao trong Đôi mắt – một nhà tư tưởng sâu sắc, không ồn ào mà thâm trầm ý nhị. Nhưng nhà tư tưởng Nam Cao đã giao hòa tuyệt diệu với nhà nghệ sĩ Nam Cao, tạo ra một nụ cười ẩn hiện khắp tác phẩm, một nụ cười trí tuệ thâm thuý, có sức hấp dẫn lớn đối với người đọc. Phải chăng đọc Đôi mắt là đọc được nụ cười rất Nam Cao ấy, đọc ra nhà tư tưởng trong nhà nghệ sĩ chứ không phải nhà nghệ sĩ trong nhà tư tưởng.
Đầu tiên, hãy khảo sát nhân vật thành công nhất của Đôi mắt là văn sĩ Hoàng. Đọc luận đề Đôi
mắt nên đọc từ hình tượng, qua hình tượng ấy, đồng thời nên thấy nụ cười Nam Cao ẩn hiện trong đó, người đọc sẽ thấy bao nhiêu là thú vị. Chẳng tình cờ chút nào khi Nam Cao chọn điểm xuất phát cho câu chuyện về Hoàng lại bằng hình ảnh con chó Tây hung hăng mở đầu tác phẩm. Một con chó cao lớn như con bê, rất hung tợn, đến mức mỗi lần Độ đến chơi, mặc dù đã được anh Hoàng ra đứng tấn yểm